Rembrandt en de Bijbel

In de zomer van 2006 heb ik vier diensten gehouden met als thema: Remrbandt en de bijbelse boodschap. U leest hieronder de inleiding bij dit thema. Op veler verzoek heb ik ook de diensten zelf, dat wil zeggen de verkondiging en de ordes van dienst met kleurenafbeeldingen erbij gevoegd. Deze staan als link bij de betreffende zondag.

Inleiding:

In 2006 viert Amsterdam het vierhonderdste geboortejaar van de wereldberoemde kunstenaar Rembrandt. Rembrandt leefde in een turbulente tijd. Nederland zocht na de terugtrekking van de Spanjaarden naar nieuwe vormen van staat en kerk. Daarnaast werden de kolonieën ontdekt en begon de ‘Gouden Eeuw’, een tijd van grote economische bloei. Amsterdam ontwikkelde zich in korte tijd tot de rijkste stad ter wereld die ook vele kunstenaars aantrok. Rembrandt was één van hen.
Deze meester van licht en donker heeft ruim 300 werken gemaakt waarbij hij zich liet inspireren door een verhaal uit de bijbel. De meeste daarvan zijn tekeningen en etsen; daarnaast zijn er ongeveer zestig schilderijen van zijn hand met een bijbels onderwerp.
Rembrandt had zijn tijd mee, de economische voorspoed leverde hem veel opdrachten op. Maar daarnaast had hij een persoonlijke voorkeur voor historiestukken, die door de kunstkenners van zijn tijd hoger werden aangeslagen dan de stillevens, landschappen en portretten die vooral om den brode werden gemaakt. Inspiratie voor die historiestukken was buiten de verhalen uit de klassieke oudheid vooral te vinden in het Oude Testament, met zijn talloze rampen, oorlogen, volksverhuizingen en andere dramatische gebeurtenissen waarin bedreiging en verlossing centraal staan - een thematiek die in de vanaf 1648 geheel van de Spanjaarden bevrijde Republiek tot de verbeelding sprak.
Het Oude Testament was door de geestelijkheid eeuwenlang enkel gezien als een soort voorspel van het Nieuwe: alle verhalen werden gezien als een aankondiging van hetgeen zou gaan komen, en ook als bevestiging van de juistheid van Jezus' leer. Maar in de loop van de zestiende eeuw begon men het Oude Testament op zijn eigen waarde te beoordelen, en werd het mogelijk om de verhalen los te zien van de evangelies. Dat was een zegen voor kunstenaars als Rembrandt, die daardoor ongeremd hun eigen visie op de verhalen konden geven en díe elementen eruit konden gebruiken die zij het belangrijkst vonden.
Hij houdt zich ondermeer bezig met de aartsvaders. De taferelen uit Genesis waren in de 17e eeuw bijzonder populair: ongeveer de helft van alle Nederlandse schilderijen uit die tijd die een onderwerp uit het OT behandelen, gaan over Genesis. Misschien sloot het grenzeloze vertrouwen in God van de aartsvaders Noach, Abraham, Jakob en Izak goed aan bij de heersende, stichtende moraal van die tijd.
Opmerkelijk is ook dat de protestantse Rembrandt zich veelvuldig bezig houdt met verhalen die door zijn Kerk als apocrief werden gezien, oftewel als niet behorend tot de bijbel. In de katholieke traditie waren deze boeken echter wel in de bijbel beland, zodat het goed bekende verhalen waren. In de eerste edities van de Statenvertaling (uit 1637) waren de apocriefe boeken nog wel opgenomen, zij het helemaal achterin. Rembrandt maalde gelukkig niet om die theologische haarkloverij en schildert maar liefst twintig tekeningen, vijf schilderijen en drie etsen over het boek apocrieve bijbelboek Tobit.
Dat Rembrandt een kind van zijn tijd is geweest bewijst ook zijn werk over Esther en Daniël. Deze boeken spelen zich af tijdens de Babylonische ballingschap, een tijd waarin het Joodse volk tegen alle vreemde goden in probeerde vast te houden aan het eigen geloof. Deze verhalen spraken in de in 1648 formeel onafhankelijk geworden Republiek zeer tot de verbeelding.

Klik hier voor de Verkondiging (dit vereist wel pdf acrobat reader op uw PC, voor het installeren hiervan zie: www.adobe.nl )

Een dienst over de ‘honderd gulden prent’ van Rembrandt. Wat de Nachtwacht is onder zijn schilderijen is de ‘honderd gulden prent’ onder zijn etsen. Rembrandt maakte deze ets van de predikende Christus rond 1648 en algemeen wordt deze beschouwd als het toppunt van zijn kunnen in die tijd. De titel verwijst naar de hoge prijs die er destijds voor betaald zou zijn. Rembrandt geeft in deze prent meerdere bijbelscènes weer, met name uit Mattheüs 19 en 18 en uit Lucas 23, maar ook uit het oude testament (Zacharia 9 en Jesaja 56). Rembrandt reageert met deze voorstelling tevens op de machthebbers uit zijn dagen en hij wil in deze ets duidelijk maken dat niet de staat of de kerk, maar Jezus zelf verzoening brengt tussen het rijk van het licht en de wereld van het duister, ofwel tussen de mensen die het hebben ‘gemaakt’, en de verschoppelingen van deze wereld.

Klik hier voor de Verkondiging (dit vereist wel pdf acrobat reader op uw PC, voor het installeren hiervan zie: www.adobe.nl )

Dieneke Smink – Dagelet is al jarenlang de onvolprezen vaste gast in de Speulkoeledienst. Zij geeft samen met haar Katholieke geloofsgenoten uit de streek extra glans aan het oecumenisch karakter van deze dienst. Dieneke Smink en ds. Theunis Veenstra leiden deze dienst, waarin het verhaal van de Emmaüsgangers (Lucas 24: 13 – 31) zal klinken, ook weer een bijbels thema veelvuldig aanwezig in het repertoire van Rembrandt. Een belangrijk element in dit verhaal is het gezamenlijk vieren van de maaltijd. U kunt het dus haast wel raden: we vieren aan het eind van de dienst in de Speulkoele het Heilig Avondmaal. Maar dit zal wel laagdrempelig geschieden. We hopen namelijk dat er geen mensen wegblijven omdat er avondmaal is. Wie dat wil die kan op zeker moment vanuit de banken naar voren komen voor brood en wijn. Maar we respecteren ook de mensen die liever blijven zitten. Op die wijze kunnen ook vakantiegasten in de dienst aanwezig hun eigen traditie trouw blijven.
Aan deze dienst werken mee een aantal blazers van fanfare de Bosnimf als ook mw. Anneke de Witt met haar prachtige draagbare kistorgel. Bij slecht weer is de dienst in de kerk.

Klik hier voor de Verkondiging (dit vereist wel pdf acrobat reader op uw PC, voor het installeren hiervan zie: www.adobe.nl )

De laatste dienst van dominee Veenstra voor de zomervakantie. Tijd dus voor iets luchtigs. En wat is er luchtiger dan de grootste ‘luchtfietsers’ uit de bijbel, namelijk de Engelen. De theologe Anne Marijke Spijkerboer heeft een boek gewijd, aan Rembrandt’s weergave van engelen. Het is een prachtige studie geworden met veel theologische spitsvondigheden, inzicht in menselijke karaktertrekken en humoristische voorvallen met bijbelse Engelen. Dominee Veenstra zal dit in de liturgie (met meerdere lezingen) duidelijk maken aan de hand van een aantal Engel-illustraties van Rembrandt.

Verantwoording:

Naast vele, in iedere bibliotheek te vinden, standaardwerken, maakte ik voor deze diensten in het bijzonder gebruik van:

- De God van Rembrandt, door: Gerda Hoekveld-Meijer
Rembrandt aks commentator van de godsdienst van zijn tijd, Uitgeverij Meinema 2005

- Eindelijk Thuis, door: Henri Nouwen,
Gedachten bij Rembrandts ‘de Terugkeer van de verloren Zoon’, Lannoo 2002

- Rembrandt en de Bijbel, door: Christian Tümpel
Alle etsen, Uitgeverij Waanders, 2006

- Rembrandts Engel, door: dr. A.M. Spijkerboer,
bijbelverhalen van een schilder, Skandalon 2006

- DVD Rembrandt 400 jaar, Capital Interactive, 2005